मुंबई म्हटलं की डोळ्यासमोर येते ती आर्थिक राजधानी, स्वप्ननगरी, बॉलिवूड, शेअर बाजार, आणि त्यासोबतच गुन्हेगारी जगाचं अंधारमय वास्तव. ७०-८० च्या दशकात जेव्हा दाऊद इब्राहिम, वरदराजन मुदलियार, हाजी मस्तान यांचं साम्राज्य मुंबईत पसरत होतं, तेव्हा या काळ्या साम्राज्यातूनच एक नाव गाजलं – अरुण गवळी. दगडी चाळीतून उभा राहिलेला हा तरुण, गुन्हेगारीच्या वाटेवरून चालत चालत “डॅडी” म्हणून लोकांच्या मनातही घर करू लागला.

१७ वर्षांच्या दीर्घ तुरुंगवासानंतर, २८ ऑगस्ट २०२४ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयामुळे गवळी जामिनावर बाहेर आला. या घटनेनं पुन्हा एकदा जुन्या आठवणी, भीती, राजकीय समीकरणं आणि गुन्हेगारी इतिहास जागा झाला आहे.

दगडी चाळीतलं बालपण
अरुण गुलाब अहिर, उर्फ अरुण गवळी, यांचा जन्म १७ जुलै १९५५ रोजी झाला. मुंबईतील बायकेला भागातील दगडी चाळ ही त्यांची ओळख ठरली. या चाळीला “दगडी” म्हणण्यामागे कारण होतं – तिच्या भक्कम बांधकामामुळे ती काळाच्या वादळातही अढळ राहिली. पण या चाळीतच गुन्हेगारीचं जाळं विणलं गेलं.

तरुणपणी अरुण एका मिलमध्ये कामाला लागला. पण ७० च्या दशकातील मजूर चळवळी, बेरोजगारी आणि तंगीमुळे त्याने गुन्हेगारीकडे पाऊल टाकलं. सुरुवातीला छोटे–मोटे जुगार, सट्टा, खंडणी या व्यवसायांतून त्याने आपलं अस्तित्व निर्माण केलं.

गुन्हेगारी साम्राज्याची उभारणी
८०-९० चं दशक मुंबईतील गँगवॉरचं होतं. दाऊद इब्राहिमचं डी-कंपनीचं साम्राज्य वाढत असताना, गवळीने “बायकेला गँग” निर्माण केली. हळूहळू ही गँग दगडी चाळीतून संपूर्ण मुंबईत पसरली.
त्याचं कार्यपद्धती ठराविक होती –
खंडणी आणि संरक्षण रॅकेट
बेकायदेशीर धंद्यांत नियंत्रण
प्रतिस्पर्ध्यांना उघडपणे आव्हान
या सगळ्यात त्याने सामान्य माणसांच्या मनात वेगळा ठसा उमटवला. परिसरातील लोक त्याला “डॅडी” म्हणू लागले, कारण गरजू लोकांना मदत करणं, त्यांच्या अडचणीत उभं राहणं ही त्याची वेगळी बाजू होती.

दाऊदशी वैर आणि मुंबईतील रक्तरंजित गँगवॉर
गवळी आणि दाऊद यांच्यातलं वैर हे मुंबई गुन्हेगारी इतिहासातील सर्वांत रक्तरंजित प्रकरण ठरलं. १९८८-९० च्या सुमारास झालेल्या चकमकींमध्ये अनेक बळी गेले.
दाऊदच्या माणसांनी गवळीच्या साथीदारांना ठार केलं.
गवळीच्या गँगनं प्रत्युत्तरादाखल अनेक दाऊदच्या लोकांना संपवल
दगडी चाळीत पोलीस धाड घ्यायला घाबरत, इतकं साम्राज्य गवळीने निर्माण केलं होतं.

राजकारणाकडे वळण
गुन्हेगारीच्या सावलीत जगणं हे कायमस्वरूपी नसतं, हे गवळीला जाणवलं. म्हणून त्याने अखिल भारतीय सेना हा पक्ष स्थापन केला.
२००४ मध्ये तो मुंबईच्या चिंचपोकळी विधानसभा मतदारसंघातून आमदार झाला.
“डॅडी” या चित्रपटातून त्याच्या जीवनावर पडदा रंगवला गेला, ज्यात अभिनेता अर्जुन रामपाल मुख्य भूमिकेत दिसला.
गुन्हेगारीतून राजकारणात आलेल्या अनेकांप्रमाणे, गवळीनेही स्थानिक जनतेचा आधार घेऊन आपलं अस्तित्व टिकवलं.

कमलाकर जामसंडेकर हत्या प्रकरण
राजकारणात उतरल्यानंतरही गवळी गुन्ह्यांच्या आरोपांपासून सुटला नाही.
२००७ मध्ये शिवसेना नगरसेवक कमलाकर जामसंडेकर यांची हत्या झाली.
या प्रकरणात २०१२ मध्ये विशेष MCOCA न्यायालयाने गवळीला आजीवन कारावासाची शिक्षा ठोठावली.
त्यासोबत १७ लाखांचा दंडही बसला.
याच गुन्ह्यात गवळी मागील १७ वर्षांपासून नागपूर सेंट्रल कारागृहात शिक्षा भोगत होता.

तुरुंगवास आणि न्यायालयीन लढाई
तुरुंगात गवळीने १४ वर्षांचा कालावधी पूर्ण केला.
एप्रिल २०२४ मध्ये मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने राज्य पुनर्मुक्ती धोरणानुसार त्याला सुटकेस पात्र ठरवलं.
मात्र जून-जुलै २०२४ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने हा निर्णय स्थगित केला.
शेवटी २८ ऑगस्ट २०२४ रोजी न्यायमूर्ती एम. एम. सुंदरेश आणि एन. कोटिश्वर सिंह यांच्या खंडपीठाने गवळीला जामीन मंजूर केला.
नागपूर कारागृह प्रशासनाने सर्व कायदेशीर औपचारिकता पूर्ण केल्यानंतर तो १७ वर्षांनी बाहेर आला.

सुटकेनंतरचा गवळी – काय बदललं?
गवळी बाहेर आल्यानंतर अनेक प्रश्न निर्माण झाले –

1. तो पुन्हा राजकारणात सक्रिय होणार का?
2. जुन्या गँगस्टर प्रतिमेतून तो बाहेर पडू शकेल का?
3. मुंबईतील सध्याच्या राजकीय समीकरणांवर त्याचा काही परिणाम होणार का?
   मुंबईत आज दाऊद, छोटा राजन यांचं साम्राज्य कमी झालंय, पण गवळीचं नाव अजूनही लोक विसरलेले नाहीत.

दगडी चाळ – प्रतीक की अड्डा?
आज दगडी चाळ फक्त एक इमारत नाही, तर गवळीच्या साम्राज्याचं प्रतीक आहे. इथूनच त्याचं सगळं साम्राज्य चालायचं. सुटकेनंतर तो पुन्हा दगडी चाळीत परतल्याची चर्चा रंगू लागली आहे.

समाजातील वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया
गवळीच्या सुटकेबाबत समाजात मिसळलेल्या प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत –
स्थानिक समर्थक: “डॅडी परत आला” म्हणत आनंद व्यक्त करत आहेत.
राजकीय विरोधक: “गुन्हेगाराला जामीन मिळाल्याने चुकीचा संदेश जातो” अशी टीका करत आहेत.
कायदा व सुव्यवस्था तज्ज्ञ: “नजर ठेवावी लागेल” असं म्हणत आहेत.

गवळीचं व्यक्तिमत्त्व – द्वंद्व
गवळीचं व्यक्तिमत्त्व नेहमी द्वंद्वात राहिलं.
एकीकडे तो खून, खंडणी, गँगवॉर यासाठी कुख्यात होता.
तर दुसरीकडे परिसरातील लोकांसाठी तो “डॅडी” – आधार देणारा.
राजकारणात प्रवेश करून त्याने स्वतःचं इमेजबिल्डिंग करण्याचा प्रयत्न केला.
यामुळेच त्याचं जीवन सामान्य गुन्हेगारांपेक्षा वेगळं ठरलं.

अरुण गवळी हा मुंबईच्या गुन्हेगारी आणि राजकीय इतिहासातील एक वादग्रस्त पण महत्त्वाचा अध्याय आहे. दगडी चाळीतून उभा राहून गुन्हेगारी जगतात आपलं साम्राज्य निर्माण करणारा, नंतर राजकारणात उतरणारा आणि अखेर १७ वर्षांचा तुरुंगवास भोगून बाहेर पडलेला गवळी – ही कहाणी लोकांना गुन्हेगारी, सत्ता आणि समाज यांच्या गुंतागुंतीचं वास्तव दाखवते.
आज तो बाहेर आलाय, पण त्याचं पुढचं पाऊल काय असेल याकडे सगळ्यांचं लक्ष आहे. तो पुन्हा सक्रिय होईल की शांत आयुष्य जगेल? हा प्रश्न अनुत्तरित आहे.