धाराशिव:- धाराशिव जिल्ह्यातील भुम तालुक्यातील माणकेश्वर येथील सटवाई मंदिरातील सटवाई मुर्तीचे पुरातत्त्व विभागाच्या वतीने शेंदुराचे आवरण रसायन वापरुन सुरक्षित केल्या नंतर बाराव्या शतकातील सुंदर असे बौध्द धम्माशी निगडित असे शिल्प समोर आले,सटवाई देवीचे रुप पांघरलेले सरस्वती देवीची मुर्ती समोर आली,या मुर्तीस पुरातन विभागाने सरस्वती देवीची मुर्ती असा कयास लावला परंतु बाराव्या शतकातील बौध्द धम्माचा विचार करता या सरस्वती देवीच्या मुर्तीचे निरिक्षण केले असता बौध्द धम्मातील हारिती मुर्तींची आठवण होते ती अजंठा लेणी येथे आहे, गुगल सर्च केले असता त्यातील काही निवडक समोर आले ते पुढील प्रमाणे,
बौद्ध संस्कृतीमध्ये ‘हारीती’ (Hariti) नावाच्या देवीला लहान मुलांची रक्षक, प्रसूती आणि बालकांच्या कल्याणाची देवता मानले जाते.
ज्या काळात (१२ व्या शतकात) घडवली गेली, त्या काळात हिंदू (यादव) शिल्प शैलीवर जुन्या बौद्ध आणि जैन कलांचा खूप मोठा प्रभाव होता. म्हणूनच, या मूर्तीकडे पाहताना त्यात बौद्ध संस्कृतीची शांतता,ध्यानस्थ रूप आणि ज्ञान परंपरेची झलक स्पष्टपणे दिसून येते.
इतिहासकार आणि पुरातत्व विभागाचे इतर महत्त्वाचे निष्कर्ष माणकेश्वर येथील मुख्य मंदिर हे यादव कालीन (शिलाहार-यादव काळ) आहे. या काळातील मूर्तींवर इतिहासकारांनी खालील निरीक्षणे नोंदवली आहेत:कला कौशल्याचा सुवर्णकाळ: यादव काळात (११ वे ते १३ वे शतक) देवगिरीचे राजे आणि त्यांच्या सामंतांनी अनेक मंदिरे उभारली. या काळात मुर्ती घडवतांना जुन्या बौद्ध (अजिंठा-वेरूळ) आणि जैन शिल्प शैलीचा प्रभाव नाकारता येत नाही. म्हणूनच या मूर्तीची प्रभावळ आणि दागिने हे बौद्ध बोधिसत्त्वांच्या शिल्पांसारखे बारीक नक्षीकाम असलेले दिसतात.
शेंदूर लावल्यामुळे इतिहास दडला :- अनेक शतकांपूर्वी जेव्हा परकीय आक्रमणे झाली, किंवा बौद्ध-हिंदु देवस्थानांचे रूपांतर लोकदेवतांमध्ये झाले, तेव्हा मूर्ती सुरक्षित ठेवण्यासाठी किंवा स्थानिक श्रद्धेपोटी त्यावर शेंदुराचे जाड थर चढवले गेले. यामुळे मूर्तीचे मूळचे बौद्ध किंवा शास्त्रीय वैदिक रूप लपून तिला ‘सटवाई’ किंवा ‘जखाई-जखाई’ सारखे लोक देवतेचे रूप मिळाले.
पुरातत्व विभागाच्या या शोधामुळे आता महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात एक अत्यंत मौल्यवान भर पडली आहे, जिथे इतिहास, बौद्ध वारसा आणि लोकसंस्कृती एकत्र आलेली दिसते.
आपण बौद्ध संस्कृतीतील ‘हारीती’ (Hariti) देवी आणि महाराष्ट्रातील लोकसंस्कृतीतील ‘सटवाई’ (Satwai) देवी यांच्यातील साधर्म्य (साम्य) सविस्तरपणे समजून घेऊया.हा अभ्यास इतिहास, समाजशास्त्र आणि संस्कृतीच्या देवाणघेवाणीचा एक अत्यंत सुंदर नमुना आहे.
१) दोन्ही देवींचे मूळ कार्य :- लहान मुलांचे रक्षण बौद्ध संस्कृतीतील हारीती:- बौद्ध परंपरेनुसार,हारीती ही सुरुवातीला एक यक्षिणी होती. परंतु,भगवान बुद्धांच्या संपर्कात आल्यानंतर तिचे परिवर्तन झाले आणि ती लहान मुलांची परम रक्षक,प्रसूतीची (Childbirth) देवता आणि बालकांच्या आरोग्याची काळजी घेणारी मातृदेवता बनली.अजिंठा आणि वेरूळच्या बौद्ध लेण्यांमध्ये हारीतीची अनेक शिल्पे आहेत, जिथे ती आपल्या कडेवर आणि अवती भोवती लहान मुलांना घेऊन बसलेली दिसते.
लोक संस्कृतीतील सटवाई :- महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात, विशेषतः मराठवाड्यात,सटवाई देवीला नवजात बालकांची रक्षक मानले जाते. मुल जन्माला आल्यानंतर त्याचे कोणत्याही संकटापासून रक्षण व्हावे, त्याला दीर्घायुष्य मिळावे,यासाठी सटवाईची पुजा केली जाते.
२) भविष्य लेखन आणि ६ व्या दिवसाची पूजा (सठी/षष्ठी) हारीती आणि नशीब:- बौद्ध व लोक परंपरेत हारीती किंवा तिचे रूप बालकाचे जन्माच्या वेळचे ग्रहमान आणि आयुष्य ठरवणारी देवता म्हणून पुजले जाते.
सटवाईची ‘सठी’:- हिंदु आणि लोकमान्यतेनुसार, बाळाच्या जन्मा नंतरच्या सहाव्या दिवशी (षष्ठी/सठी) सटवाईची विशेष पुजा होते.अशी श्रद्धा आहे की, या रात्री सटवाई देवी स्वतः येऊन बाळाच्या कपाळावर त्याचे भविष्य किंवा ‘भाळरेषा’ लिहिते. म्हणूनच या पुजेच्या वेळी पाळण्या जवळ कोरा कागद, पेन किंवा टाक आणि शाई ठेवली जाते.
३) उग्र रूपाकडुन शांत रूपाकडे झालेला प्रवास हारीतीची कथा:- बौद्ध कथेनुसार,हारीती सुरुवातीला लहान मुलांना पळवून नेणारी किंवा त्यांना त्रास देणारी उग्र यक्षिणी होती. बुद्धांनी तिच्या एका प्रिय मुलाला लपवून तिला अपत्याच्या विरहाचे दुःख समजावून दिले.त्यानंतर ती अत्यंत शांत, दयाळू आणि सात्त्विक अशी ‘मातृदेवता’ बनली.
सटवाईची प्रथा:- सटवाई देवीला अनेक ठिकाणी उग्र किंवा कडक देवता मानले जाते. माणकेश्वर आणि इतर सटवाई मंदिरांमध्ये नवस पूर्ण झाल्यावर बकऱ्याचा बळी देण्याची किंवा मांसाहारी नैवेद्य दाखवण्याची प्रथा वर्षानुवर्षे चालत आली आहे. परंतु, आता मूर्तीवरील शेंदूर निघाल्यानंतर तिचे मूळ रूप महासरस्वती (जी सात्त्विक आणि ज्ञान देवता आहे) असल्याचे समोर आल्यामुळे, हा प्रवासही एका उग्र/लोक रूपाकडुन शांत/शास्त्रीय रूपाकडे कसा झाला, हे स्पष्ट होते.
४) सांस्कृतिक संक्रमण (Cultural Transition)महाराष्ट्रात सातवाहन, वाकाटक आणि राष्ट्रकूट काळात बौद्ध धर्म मोठ्या प्रमाणावर पसरला होता. पुढे जेव्हा यादव काळात हिंदू धर्म आणि स्थानिक लोक संस्कृतीचा प्रभाव वाढला, तेव्हा बौद्ध धर्मातील अनेक संकल्पना आणि देवता स्थानिक लोक देवतांमध्ये विलीन झाल्या.बौद्ध कालखंडातील ‘हारीती’ची बालरक्षक संकल्पना आणि ‘प्रज्ञापारमिता/सरस्वती’चे शिल्प एकत्र येऊन, पुढील काळात त्यावर शेंदुर चर्चिला गेला आणि ग्रामीण भागात ती ‘सटवाई देवी’ म्हणून पुजली जाऊ लागली.यामुळेच,माणकेश्वर येथील मुर्ती ही केवळ एका धर्माची किंवा काळाची नसून,ती बौद्ध,हिंदु आणि महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकसंस्कृतीच्या ऐतिहासिक मिलाफाचे एक जिवंत प्रतीक आहे.
पुरातन विभागाने धाराशिव जिल्ह्यातीलच नव्हे तर महाराष्ट्र राज्य,भारत देशातील विविध अशा मंदिरातील मूर्तीचे आवरण काढले तर ऐतिहासिक अशा वास्तुचे सत्य बाहेर येईल आणि बौध्द धम्मातील हारिती मुर्तींच नव्हे तर तथागत गौतम बुद्धाच्याच नव्हे तर इतर ही देवतांचे व त्यांच्या संबंधित सर्वच मुर्त्या जगासमोर येतील,जेणे करून त्याचे जतन,संरक्षण आणि सुव्यवस्था होईल आणि पर्यटन वाढेल..
गणेश रानबा वाघमारे
सामाजिक कार्यकर्ता तथा
उपाध्यक्ष, पर्यटन जनजागृती संस्था धाराशिव संचलित पर्यटन विकास समिती.
धाराशिव